اضطراب چيست ؟
اضطراب چيست ؟
همه انسان ها اضطراب را در زندگى خود تجربه مي کنند و طبيعى است که مردم هنگام مواجهه با موقعيت هاى تهديدکننده و تنش زا مضطرب مي شوند ، اما احساس اضطراب شديد و مزمن در غياب علت واضح ، امرى غير عادى است .
اضطراب شامل احساس عدم اطمينان ، درماندگى و برانگيختگى فيزيولوژيکى است . به طور کلى اضطراب يک احساس منتشر ، بسيار ناخوشايند و اغلب مبهم دلواپسى است که با يک يا چند حس جسمى مانند احساس خالى شدن سر دل ، تنگى قفسه سينه ، طپش قلب ، تعريق ، سردرد و غيره همراه است .
بررسي ها نشان مي دهد که اضطراب در مرد ها ، طبقات اقتصادى مرفه و جوانان کمتر است و در زنان ، افراد کم درآمد و سالمندان بيشتر شايع مي باشد .
اضطراب در کودکان و نوجوانان
بسيارى از کودکان هنگام قرارگيرى در وضعيت جديد مثل روبرو شدن با افراد جديد ، احساس اضطراب کرده و به طور خجالتآ ورى به مادر و پدر ، افراد فاميل و يا وابستگان به اصطلاح « آويزان » مي شوند .
معمولاً والدين مي توانند آنها را تشويق به خروج از « منطقه امن » بکنند . هر چند بعضى از کودکان در مقابل اين شرايط مقاومت کرده و آنها را نمي پذيرند . به منظور کمک به کودکان در اين موقعيت بايد صبر و حوصله کافى داشت به طوريکه آنها احساس اعتماد به نفس کافى جهت مقابله با مسائلى که به نظر شان مشکل مى آيد ، را کسب کنند .
بسيارى از والدين از اين احساس کودکانشان آگاه نيستند تا روزى که آنان به مشکلى برخورد مي کنند مثل روز رفتن به مدرسه و ... منشاء اين اضطراب در کودکان ناشناخته مي باشد . اغلب ترکيبى از يک ترس ناشناخته و فقدان کنترل همراه با يک طبيعت ناشى از شرم و خجالت زمينه بسيارى از اضطراب کودکان را تشکيل مي دهد .
بسيارى از شکايت هاى کودکان در دوران ابتدائى مدرسه همچون درد معده يا سوزش سر دل و يا دردهاى پراکنده ديگر ، ناشى از وجود يک اضطراب نهفته در کودکان است که وجود اختلاف در خانواده و نگرانى در پدر و مادر مي تواند از علل آن باشد که اين نگرانى مستقيماً به کودک انتقال يافته و با اين شکايات بروز مى کند .
شايعترين اختلالات اضطرابى در کودکان و نوجوانان عبارتند از :
اضطراب جدايى ( Separation Anxiety )
اضطراب امتحان ( Exam Anxiety )
اضطراب اجتماعى ( Social Anxiety )
ترس از مدرسه ( School Phobia )
عوامل موثردر اضطراب نوجوانان و مقابله با آن
سرچشمه بسياري از ناراحتي هاي ظاهراً غير منطقي نوجوانان اضطرابي است که از عوامل گوناگون از جمله عوامل زير ناشي مي شود : تغييرات جسماني از قبيل نگراني از ديررسي بلوغ به خصوص در پسرها ، نگراني از زود رسي بلوغ به خصوص در دختر ها ، ترس و احساس خجالت از تغيير جسماني و رنج ناشي از عدم پذيرش تغييرات جسماني ، عدم پذيرش از جانب همسالان ، مستقل شدن ، بروز رفتار پرخاشگرانه ، غير منطقي بودن ، نداشتن مهارت هاي لازم براي زندگي ، تمايلات جنسي و آشفتگي در نقش . در اينجا به طور مختصر بعضي از اين عوامل مورد بررسي قرار مي گيرند :
نحوه رويارويي با رنج ناشي از تغييرات جسماني
تغييرات ناشي از دوران بلوغ را نوجوان بتدريج مي پذيرد . علت اصلي نگراني در مورد نکات ديگري همچون زودرسي و ديررسي بلوغ و احساس خجالت در مواجهه با تغييرات جسماني ، عدم آگاهي ، آگاهي ناقص يا محدود و يا اطلاعات نادرست نوجوان در زمينه هاي مختلف بلوغ و تغييرات جسماني ناشي از آن است ، که بهترين راه پيشگيري نيز فراهم آوردن آگاهي و بينش دقيق ، صحيح و به موقع است . والدين بايد قبل از پيدايش علايم ثانويه بلوغ فرد را بطور مناسب و با مراعات شئون اخلاقي ، در جريان مسائلي از جمله سن بلوغ ، عوامل موثر در پيدايش بلوغ و تغييرات جسماني و آثار رواني آن بگذارند . والدين و مربيان با فراهم آوردن جوي آزاد و سالم بايد اين امکان را به نوجوان بدهد که سوالات ، افکار ، احساسات و احياناً نگراني هاي خود را صادقانه مطرح و جواب هاي مناسب دريافت کند و نبايد بگذارند تا نوجوانان براي يافتن پاسخ سوالات خود کساني که صلاحيت ندارند از جمله همسالان مراجعه و دچار انحراف و اضطراب شود . در مواردي که نوجوان نمي تواند مسائل را حضوري با والدين مطرح کند ، بايد مربيان و اولياي مطلع و متعهد مدرسه در حد مجاز نوجوان را راهنمايي کنند و با ارائه کتاب هاي مناسب و بحث هاي مفيد ، زمينه بدست آوردن اطلاعات سالم را فراهم آورند .
رويارويي با اضطراب ناشي از عدم پذيرش از جانب همسالان
نتايج پژوهشي نشان داده است که ناامني ، وابستگي شديد و ناسالم نوجوان به والدين ، ناتواني يا نداشتن مهارت هاي لازم در برقرار کردن روابط عاطفي ، اجتماعي و اخلاقي سالم ، تفاوت در فرهنگ خانواده ها و بخصوص عدم پذيرش ارزش ها و آداب و رسوم گوناگون ، موجب اضطراب بسياري از نوجوانان مي شود . براي اينکه نوجواني که تجربه هاي ذکر شده را نداشته است دچار اضطراب شديد نشود و يا اضطراب او ادامه پيدا نکند اقدامات زير مفيد است :
- والدين بايد گرايش فرزند خود به همسالان را بدرستي درک کنند ، زيرا اين يک نياز طبيعي است که بخواهد مورد توجه و حمايت همسالان قرار گيرد .
- والدين با نوجوان در مورد گزينش دوست توافق نمايند تا دچار تعارض نشود و پنهان کاري نيز نکند .
- بايد سعي کنند به طور منطقي با نوجوان روبرو شوند و در وقت مناسب ، با گفتگوي ملايم و استدلال ، او را متوجه نتايج نامطلوب بعضي از معاشرت ها کنند .
- والدين و مربيان براي دوستان نوجوان بايد اعتبار و احترام قايل باشند .
- والدين و مربيان و ... بايد در همه مواقع بخصوص در برابر همسالان ، احترام و شخصيت نوجوان را حفظ کنند .
رويارويي با اضطراب ناشي از دوگانگي و ترس از مستقل شدن
يکي از عمومي ترين نياز هاي نوجوان کسب استقلال از افراد خانواده و ديگران است . مطالعات نشان داده که اضطراب در کساني بيشتر ديده مي شود که دچار ناامني شديد ، عدم اعتماد به نفس ، وابستگي ناسالم به والدين بخصوص مادر هستند . کسب استقلال در بسياري از نوجوانان اضطراب ايجاد مي کند . از جمله حالاتي که در زمينه مستقل شدن ديده مي شود ، تضاد و دوگانگي است ، يعني نوجوان در حالي که مي خواهد و مي داند که بايد مستقل شود از استقلال نيز مي ترسد . براي جلوگيري از اين دوگانگي والدين بايد وضعيتي فرآهم آورند تا نوجوان با بدست آوردن اعتماد بنفس ، امنيت رواني و جرات تجربه کردن ، بتدريج درصدد کسب استقلال برآيند . يکي از دلايل اساسي در اضطراب ناشي از مستقل شدن ، عدم آگاهي از وضعيتي است که نوجوان بعد از مستقل شدن پيدا خواهد کرد . به نوجوان بايد مسئوليت و فرصت داد که در بسياري از امور مربوط به خود اظهار عقيده کنند و تصميم بگيرند ، ولو اينکه اشتباه کنند . و نبايد نوجوانان را به خاطر اشتباهاتشان مورد تنبيه يا تحقير قرار داد بلکه بايد به آن ها اين فلسفه را آموخت که زندگي سراسر تلاش و مبارزه است و آنها مي توانند از خطا هاي خود درس هاي مفيد بياموزند . در نياز نوجوانان به کسب استقلال تفاوت هاي فردي وجود دارد به همين دليل نبايد آنها را مقايسه ملامت آميز کرد زيرا گاهي باعث دلسردي ، احساس نا امني و اضطراب مي شود .
رويارويي با اضطراب ناشي از بروز رفتار پرخاشگرانه
يکي از خصوصيات بعضي از نوجوانان مخالفت با افراد مختلف در خانه و خارج از آن است که گاه بصورت پرخاشگري کلامي يا غير کلامي بروز مي کند . عدم توانايي در کنترل رفتار پرخاشگرانه باعث اضطراب بسياري از نوجوانان است . بطور خلاصه بالا بردن ميزان مقاومت و تحمل کودک در برابر ناکامي و سختي ها ، ارضاء صحيح نياز هاي کودک ، ايجاد امنيت رواني و بوجود آوردن الگو هاي رفتار مناسب مي تواند در پيشگيري رفتار پرخاشگرانه موثر باشد . اگر اين اقدامات بموقع انجام نشود بايد در زمان حال امکاناتي فراهم آوريم که نوجوان کمتر پرخاشگري کند و با اضطراب کمتري روبه رو شود . توصيه هاي زير در اين زمينه مفيد است :
- والدين و ديگران بايد تا حد ممکن از امر و نهي هاي زياد ، بي مورد و غير اصولي خودداري کنند .
- از ايجاد ممنوعيت و محدوديت هاي بي مورد که مغاير با نياز نوجوان به کسب آزادي و استقلال است خود داري کرد .
- با تقويت روحيه نوجوان بخصوص تکيه بر مهارت ها و توانايي هاي مثبت او ، بايد روش هاي مناسب مواجهه با ناکامي را به او آموخت .
- به نوجوان بايد آموخت که در مقابله با خشم به جاي اينکه بدون تفکر خشمي کنترل نشده ابراز دارند منطقي برخورد کنند و بدون توهين و تحقير به ديگران ابراز وجود کنند و عواطف خود را بيان کنند .
- بايد به او فهماند که نحوه برخورد ديگران با او تا حدي نتيجه رفتار خود اوست .
- در برابر پرخاشگري نوجوان نبايد از تنبيه يا تحقير استفاده کرد ، زيرا اين رفتارها خود باعث تشديد پرخاشگري مي شوند بهتر است به عمل پرخاشگرانه او ، پاسخ نداد ، منتها بايد به نوجوان فهماند که بي اعتنايي ظاهري به پرخاشگري او حمل بر تائيد يا قبول آن نيست .
انواع اضطراب
اضطراب انواع مختلف و متنوعى دارد که هر فردى ممکن است به يک يا چند نوع از اين اختلالات مبتلا باشد :
۱- اختلال اضطراب فراگير يا منتشر ( Generalized Anxiety Disorder )
ترکيبى از علائم زير در اين اختلال وجود دارد :
طپش قلب ، تنگى نفس ، اسهال ، بي اشتهايى ، سستى ، سرگيجه ، تعريق ، بي خوابى ، تکرر ادرار ، لرزش ، فقدان آرامش ، مرطوب بودن کف دست ، احساس گرفتگى گلو ، نگرانى نسبت به آينده ، گوش به زنگ بودن نسبت به محيط . در اضطراب فراگير خطر واقعى وجود ندارد .
۲- اختلال هراس ( Panic Disorder )
اين افراد دچار حملات اضطرابى پيشبينى نشده اى مي شوند که ممکن است ظرف چند ثانيه تا چند ساعت و حتى چند روز نوسان کند . مبتلايان به اين اختلال مي ترسند مبادا بميرند ، ديوانه شوند يا بياختيار دست به کار هايى بزنند و يا علائم روانى حسى غير معمول نشان دهند . ساير علائم اختلال اضطراب فراگير نيز در اين اختلال مشاهده ميگردد .
۳- ترس هاى اختصاصى يا ساده ( Simple Phobia )
شايع ترين نوع ترس است . در خانم ها بيشتر وجود دارد . يک نوع ترس غير منطقى است که طى آن فرد از مواجهه با اشياء ، فعاليت ها و موقعيت هاى خاص همچون ترس از حيوانات ، طوفان ، بلندى ، جراحت ، خون و مرگ اجتناب مي کند . در اين موارد خود فرد متوجه افراطى و غير منطقى بودن ترس خويش است .
۴- ترس از مکان هاى باز ( Agorophobia )
افراد مبتلا به اين اختلال از وارد شدن به موقعيت هاى ناآشنا هراس دارند . مثلاً از رفتن به فضاى باز ، مسافرت و حضور در ازدحام امتناع مي کنند . اين افراد از ترک کردن محيط منزل دچار ترس شديد هستند . اين اختلال در نوجوانى شروع مي شود و معمولاً اين افراد تجربه اضطراب جدايى را در دوران کودکى داشته اند .
۵- ترس هاى اجتماعي ( Social Phobia )
اين نوع ترس از اواخر دوران کودکى يا اوائل نوجوانى شروع مي شود . اين افراد در مواجهه با ديگران احساس شرمسارى مي کنند ، نگران هستند که دست ها و صداي شان نلرزد و سرخ نشود . معمولاً از صحبت کردن و غذا خوردن در حضور جمع ، ابراز وجود کردن ، انتقاد کردن ، اظهار نظر کردن و اشتباه کردن مي ترسند .
۶- اختلال وسواس ( Obsessive - compulsive Disorder )
عبارت است از وسواس شدن افکار يا اعمال غير ارادى ، تکرارى و غيرمنطقى که فرد برخلاف ميل خود آن را تکرار مي کند . اين بيمارى مي تواند به صورت وسواس فکرى ، وسواس عملى و يا وسواس فکرى و عملى توأم با هم باشد .
در وسواس فکرى ، فرد نمي تواند فکرى را از ذهنش خارج کند ( مثل افکار پرخاشگرى يا جنسي ) ، يعنى يک فکر ، عقيده ، احساس مزاحم و تکرار شونده وجود دارد .
در وسواس عملى فرد براى اجراى تکرارى عملى خاص يا سلسله اعمالى خاص احساس اجبار مي کند مثل شستن مکرر دست ها . فکر وسواسى موجب افزايش اضطراب شخص مي گردد در حالي که عمل وسواسى اضطراب شخص را کاهش مي دهد .
۷- اختلال استرس پس از سانحه ( PTSD : Post Troumatic Stress Disorder )
اين اختلال قبلاً « سندرم موج انفجار » ناميده مي شد . معمولاً با يک استرس شديد هيجانى که شدت آن مي تواند براى هرکس آسيبرسان باشد همراه است از قبيل جنگ ، بلا يا سوانح طبيعى مثل زلزله ، مورد حمله يا تجاوز به عنف واقع شدن و تصادفات شديد .
علل اضطراب
اضطراب مي تواند ناشى از يک وضعيت روحي - اجتماعى ، فيزيکى ، زيست شناختى ، اختلالات طبى ، اثرات جانبى دارو ها و يا ترکيبى از اين موارد باشد . هنر يک پزشک در اين است که اضطراب شما را در مجموعه اى از اين عوامل تشخيص و راهنمايى کند .
فاکتور هاى روانى اجتماعى
حالات درونى فرد و انگيزه هاى ناخودآگاه
ناتوانى فرد در مقابله با فشار هاى محيطى مانند کار ، ازدواج و مبادلات بازرگانى
احساس جدايى يا طرد شدن
احساس فقدان يا از دست دادن حمايت هاى عاطفى مثل مرگ همسر
تغييرات ناگهانى محيطى يا حوادث غيرمنتظره و خطرناک از قبيل :
٭ حوادث طبيعى مثل زلزله
٭ استرس ناشى از يک بيمارى طبى
٭ استرس ناشى از دارو ها
٭ استرس ناشى از مصرف مواد مخدر مثل کوکايين
يادگيرى در منزل و محيط مثل يادگيرى اضطراب ها و ترس هاى والدين
افکار و عقايد غير منطقى ، غلط و اغراق آميز در مورد خطرات موجود در موقعيت ها مثل : اضطراب امتحان که همراه با افکار و عقايد غلو آميز مي باشد .
عوامل جسمانى و زيست شناختى
ژنتيک
اضطراب اغلب از زمان کودکى و طفوليت شروع مي شود . بنابراين تشخيص علائم زود هنگام اين اختلالات از اهميت خاص کلينيکى برخوردار است . مطالعات در اين زمينه روى دو قلو هايى که پدر و مادر مضطرب داشتند شروع شده و ثابت شده است که اختلالات اضطرابى به شدت در فرزندان دو قلوى والدين مضطرب ، حتى آنانکه در محيط هاى مختلف بزرگ شده اند ، بيشتر است . در اين زمينه ژن هاى مخصوصى که واسطه هاى شيميايى مجزايى را توليد مي کنند شناخته شده است .
فعل و انفعالات شيمياى مغز
علل طبى و اثرات دارو ها
انواع و اقسام بيماري هاى طبى مي توانند علائمى شبيه علائم اختلالات اضطرابى ايجاد کنند .
اثرات مصرف دارو هاى روانگردان و مواد مخدر
- پر کارى تيروئيد ، کم کارى تيروئيد و کمبود ويتامين ب ١٢
- وجود غده اى در غده فوق کليوى بهنام فئوکروموستيوم ، هورمون اپينفرين ( Epinephrin ) توليد مي کنند که مي تواند موجب علائم اضطرابى به صورت حمله اى شود .
- برخى ضايعه هاى مغزى علائمى ايجاد مي کنند که شبيه علائم اختلال وسواس عملى است .
- بي نظيم هاى قلبى علائم جسمى اختلال هراس ( پانيک ) را ايجاد مي کند .
- کمبود قند خون ( هيپوگلسيمي ) مي تواند علائمى شبيه علائم اختلال اضطرابى توليد کند .
- و بسيارى موارد ديگر .
عضو سازمان نظام روانشناسی و مشاوره